Pod pojęciem kultury rozumiemy całokształt duchowego i materialnego dorobku społeczeństwa. W kontekście psychologicznym interesuje nas przede wszystkim jej wymiar duchowy. Filozofia, ideologia, religijność i normy społeczne to kwestie, które warto uwzględnić w pracy terapeutycznej. Umożliwiają lepsze zrozumienie pacjenta, dotarcie do podświadomości i pracę z poszanowaniem indywidualnych wartości. Rolą kultury, a zwłaszcza duchowości, interesował się Carl Gustav Jung.
Religijność i duchowość w terapii Junga
Według Carla Gustava Junga religia i duchowość stanowią fundamentalne aspekty ludzkiej psychiki. Jednak powinny być oparte na bezpośrednim doświadczeniu siły wyższej, nie na dogmatach. Dla Junga liczyło się osobiste przeżycie. Religii zinstytucjonalizowanej przypisywał funkcję ochronną przed bezpośrednim doświadczeniem sacrum, które w pewnych okolicznościach mogłoby być dla człowieka przytłaczające.
Jung zauważył też, że niektóre symbole religijne pojawią się u różnych kultur. Archetypy odrodzenia czy postaci matki uważał za głęboko zakorzenione w zbiorowej nieświadomości.
Rola tożsamości kulturowej w procesie terapeutyczym
We współczesnej psychoterapii uniwersalne archetypy nadal mogą odegrać ważną rolę. Jednak idziemy też o krok dalej i skupiamy się na indywidualnym przeżywaniu kultury. Tożsamość kulturowa to jeden z fundamentów, na których każdy z nas opiera swój sposób postrzegania siebie i świata. Dorastamy w konkretnym kręgu kulturowym. W toku socjalizacji przejmujemy od niego system wartości, przekonania i normy zachowań. Niektóre z nich nam służą, inne mogą powodować wewnętrzne napięcia.
Zdarza się, że na terapię trafiają osoby, które doświadczyły traumy kulturowej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. To właśnie ona jest przyczyną lęku, poczucia zagrożenia czy nadmiernej potrzeby kontroli. Aby zapewnić takiemu człowiekowi odpowiednie wsparcie, musimy najpierw dostrzec źródło problemu.
Z perspektywy terapeutycznej znajomość tożsamości kulturowej pacjenta pozwala lepiej zrozumieć jego problemy, potrzeby i sposób komunikacji. To, co w pewnych kręgach bywa formą ekspresji, w innych może być postrzegane jako przejaw braku szacunku. Musimy również pamiętać, że rolą terapeuty nie jest zmiana poglądów i wartości pacjenta. Wyjątek stanowią sytuacje, w których konkretne przekonania wpływają na jednostkę w sposób destrukcyjny. Dotyczy to na przykład osób, które zostały wychowane w dysfunkcyjnych rodzinach.
Tożsamość kulturowa a otwartość na zmiany
Z drugiej strony uwzględnienie tożsamości kulturowej człowieka nie może prowadzić do przypisania go do sztywnych kategorii. Nie zapominajmy, że wartości i przekonania mogą ulegać zmianom. Najczęściej dzieje się tak na skutek emigracji, spotkań z innymi ludźmi albo pewnych przeżyć. Pacjent może wówczas doświadczać napięcia spowodowanego różnymi systemami wartości. W takiej sytuacji terapeta ma zapewnić wsparcie w wewnętrznej integracji.