Terapia rodzinna jest jedną z form pomocy, która może mieć znaczenie zarówno dla osoby zmagającej się z problemami psychicznymi, jak i dla jej najbliższych. Jej rozwój przypada na lata 50. XX wieku, kiedy zaczęto zwracać większą uwagę na to, jak relacje rodzinne wiążą się ze zdrowiem psychicznym człowieka. Rodzina często jako pierwsza zauważa niepokojące zmiany w zachowaniu i zwykle również towarzyszy choremu podczas leczenia. Z tego powodu ważne jest nie tylko samo leczenie osoby chorej, ale także przygotowanie jej bliskich do codziennego funkcjonowania w tej sytuacji. Dużą rolę odgrywa tutaj edukacja oraz nauka rozmowy o problemach, emocjach i trudnościach, które pojawiają się w rodzinie. W obliczu coraz większej liczby osób potrzebujących pomocy psychologicznej terapia rodzinna może być ważnym elementem całego procesu wsparcia.
Znaczenie terapii rodzinnej u osób chorych psychicznie
Terapia rodzinna pozwala spojrzeć na problemy psychiczne także z perspektywy relacji z najbliższymi. Rodzina jest przecież częścią codziennego życia chorego i może mieć wpływ na jego funkcjonowanie. Podczas spotkań można przyjrzeć się temu, jak poszczególne osoby ze sobą rozmawiają, jak reagują na trudne sytuacje oraz jakie zachowania powtarzają się w domu. Czasem dopiero wspólna rozmowa pozwala zauważyć, skąd biorą się określone konflikty albo dlaczego pewne sytuacje ciągle się powtarzają.
Podczas wspólnych sesji terapeutycznych członkowie rodziny mogą nauczyć się:
- lepiej ze sobą rozmawiać,
- rozwiązywać konflikty bez ciągłego eskalowania napięcia,
- wspierać osobę chorą w codziennym życiu.
Sama wiedza na temat choroby również ma duże znaczenie. Rodzinie może być trudno zrozumieć zachowania, których wcześniej nie obserwowała, zwłaszcza jeśli nie zna objawów danego zaburzenia. Brak wiedzy może prowadzić do błędnych interpretacji, pretensji czy nawet stygmatyzowania osoby chorej. Terapia online może być okazją do uporządkowania tych informacji i rozmowy o tym, jak rodzina może reagować na pojawiające się trudności.
Wspólna praca może również pomóc w ograniczeniu ryzyka nawrotu problemów. Rodzina może nauczyć się rozpoznawać sygnały ostrzegawcze i ustalać, co zrobić, kiedy stan osoby chorej zaczyna się pogarszać. Ważne jest przy tym, aby bliscy wiedzieli, kiedy mogą pomóc sami, a kiedy potrzebna jest konsultacja ze specjalistą. Takie przygotowanie daje większe poczucie bezpieczeństwa także po zakończeniu intensywnego leczenia.
Co istotne, podczas terapii każdy z członków rodziny może powiedzieć o swoich obawach i emocjach. Jest to ważne, ponieważ choroba psychiczna często zmienia życie nie tylko pacjenta, ale też jego rodziców, partnera czy rodzeństwa. Złość, lęk, bezradność albo zmęczenie są uczuciami, o których również trzeba móc porozmawiać. Lepsze rozumienie siebie nawzajem może ułatwić rodzinie dalsze funkcjonowanie i budowanie relacji opartych na większym zaufaniu.
Techniki i metody terapeutyczne dla rodzin z osobami chorymi psychicznie
Trzeba pamiętać, że nie ma jednej metody terapii rodzinnej, która pasowałaby do każdej sytuacji. Każda rodzina ma własną historię, relacje i problemy, z którymi przychodzi na terapię, dlatego terapeuta może korzystać z różnych podejść, zależnie od tego, czego potrzebują poszczególni członkowie rodziny. Ważne jest przede wszystkim znalezienie takiego sposobu pracy, który będzie odpowiadał konkretnej sytuacji.
Jednym z nich jest terapia systemowa. W tym podejściu terapeuta przygląda się przede wszystkim relacjom pomiędzy członkami rodziny oraz temu, jak przebiega ich komunikacja. Istotne są również zachowania, które powtarzają się w określonych sytuacjach. Terapia strukturalna, opracowana przez Salvadora Minuchina, zwraca natomiast uwagę na strukturę rodziny, role poszczególnych osób oraz granice pomiędzy nimi.
W pracy z rodzinami stosuje się również terapię strategiczną. Skupia się ona na konkretnych trudnościach i szukaniu sposobów na ich rozwiązanie. W zależności od sytuacji mogą być wykorzystywane między innymi paradoksalne zalecenia czy restrukturyzacja poznawcza. Terapia narracyjna zajmuje się natomiast historiami, jakie członkowie rodziny opowiadają o sobie, swoich relacjach i wspólnych doświadczeniach. Przyjrzenie się tym historiom może pomóc spojrzeć na rodzinne problemy w inny sposób.
Warto również wspomnieć o terapii behawioralno-poznawczej (CBT). Pomaga ona przyglądać się myślom i zachowaniom, które wpływają na relacje z bliskimi. Terapia skoncentrowana na emocjach (EFT) skupia się z kolei na rozpoznawaniu emocji oraz na tym, jak są one wyrażane w relacjach z innymi osobami.
Poszczególne podejścia różnią się od siebie, dlatego nie zawsze ten sam sposób pracy będzie odpowiedni dla każdej rodziny. Terapeuta bierze pod uwagę rodzaj problemu, sytuację rodzinną oraz potrzeby jej członków. Znaczenie ma także ich zaangażowanie w terapię i gotowość do wspólnej pracy nad relacjami.
Rola rodziny w procesie leczenia
Bliscy mogą mieć duży wpływ na codzienne funkcjonowanie osoby z problemami psychicznymi. Choroba zmienia bowiem często życie całego domu, a nie tylko osoby, u której pojawiły się objawy. Rodzina powinna więc wiedzieć możliwie dużo o chorobie, jej objawach i dostępnych sposobach leczenia. Taka wiedza pomaga lepiej zrozumieć zachowanie chorego i uniknąć sytuacji, w których objawy są odbierane jako zła wola czy brak chęci współpracy. Udział w terapii może być dla bliskich okazją do zadawania pytań i poznania sposobów wspierania chorego.
Ważne jest również to, jak wygląda codzienność w domu. Osoby z problemami psychicznymi często potrzebują pewnej rutyny i przewidywalnego planu dnia. Bliscy mogą pomagać w utrzymaniu regularności, przypominać o wizytach u lekarza czy zachęcać do kontynuowania terapii. Jeśli osoba przyjmuje leki, rodzina może również wspierać ją w przestrzeganiu zaleceń lekarza. Jednocześnie warto zachować równowagę i nie odbierać choremu samodzielności tam, gdzie jest on w stanie sam o siebie zadbać.
Wsparcie nie musi jednak ograniczać się do spraw związanych z leczeniem. Osoba chora może potrzebować przede wszystkim zwykłej obecności drugiego człowieka, rozmowy i poczucia, że nadal jest częścią rodziny. Czasami pojawia się wycofanie lub izolowanie od innych. Cierpliwość i empatia mogą pomóc stopniowo wracać do kontaktów z ludźmi i aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność.
Opieka nad osobą zmagającą się z chorobą psychiczną potrafi mocno obciążyć również najbliższych. Zdarza się, że bliscy są zwyczajnie zmęczeni, nie wiedzą, jak postępować w kolejnych trudnych sytuacjach albo mają wrażenie, że sami nie dają już sobie rady. Potrzebują wtedy nie tylko informacji dotyczących choroby, ale również miejsca na własne emocje i trudności. Rozmowa z terapeutą czy udział w grupie wsparcia może pomóc spojrzeć na swoją sytuację z pewnego dystansu. Jedną z możliwości jest także terapia indywidualna, podczas której można skupić się na własnych potrzebach i tym, co jest najtrudniejsze.
Dbanie o całą rodzinę może ułatwić przechodzenie przez kolejne etapy leczenia. Osoba chora potrzebuje wsparcia, ale jej bliscy także mają prawo do własnych emocji, odpoczynku i pomocy. Im lepiej rodzina radzi sobie z obciążeniem, tym łatwiej może być obecna przy osobie, która potrzebuje jej wsparcia.
Korzyści z terapii dla całej rodziny
W terapii rodzinnej patrzy się na rodzinę jako na całość, w której zachowanie jednej osoby może wpływać na pozostałych. Z tego powodu terapeuta nie skupia się wyłącznie na osobie mającej problemy psychiczne. Przygląda się również relacjom, sposobowi komunikowania się i temu, co dzieje się pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny.
Podczas sesji można wspólnie zauważyć zachowania i schematy, które utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Mogą to być na przykład:
- problemy z komunikacją,
- trudność w rozumieniu emocji innych osób,
- nieumiejętność mówienia o własnych uczuciach.
Kiedy rodzina zaczyna dostrzegać takie schematy, może też szukać innych sposobów reagowania. Rozmowa o problemie zamiast wzajemnych pretensji nie zawsze jest łatwa, ale można się jej nauczyć. Podobnie wygląda kwestia wyrażania emocji czy słuchania tego, co ma do powiedzenia druga osoba. Z czasem może to przełożyć się na mniej konfliktów i większe wzajemne zrozumienie.
Terapia może pomóc również w zmniejszeniu napięcia, które przez długi czas towarzyszy rodzinie. Konflikty, niepewność dotycząca stanu zdrowia czy ciągłe pilnowanie chorego mogą być źródłem dużego stresu. W zależności od potrzeb terapeuta może korzystać z różnych metod, między innymi z terapii poznawczo-behawioralnej lub terapii systemowej.
Wspólna praca daje także możliwość przyjrzenia się potrzebom każdego członka rodziny. Osoba chora może potrzebować innego rodzaju wsparcia niż jej partner, rodzice czy rodzeństwo. Uwzględnienie tych różnic pomaga szukać rozwiązań, które będą możliwe do zastosowania na co dzień. Terapia może więc poprawić nie tylko relacje pomiędzy bliskimi, ale również wpłynąć na samopoczucie poszczególnych osób.
Terapia dla rodzin osób chorych psychicznie jest ważna
Kiedy jeden z członków rodziny zmaga się z chorobą psychiczną, sytuacja zwykle dotyka także jego najbliższych. Zmienia się codzienność, pojawiają się nowe obowiązki, a bliscy często muszą nauczyć się reagować na zachowania i sytuacje, z którymi wcześniej się nie spotykali. Wspólne spotkania z terapeutą dają rodzinie możliwość porozmawiania o tych trudnościach i przyjrzenia się wzajemnym relacjom. Można wtedy spokojnie omówić sposób komunikowania się, źródła napięć czy reakcje na pogorszenie samopoczucia osoby chorej. Szukanie rozwiązań z uwzględnieniem potrzeb wszystkich domowników może ułatwić rodzinie codzienne funkcjonowanie i jednocześnie pomóc lepiej wspierać osobę chorującą.
Wiedza na temat choroby jest przy tym bardzo potrzebna. Łatwiej zrozumieć zachowanie bliskiej osoby, kiedy wiadomo, z czego może ono wynikać. Edukacja może również ograniczyć nieporozumienia i stygmatyzowanie chorego. Podczas wspólnych spotkań rodzina może rozmawiać o problemach związanych z opieką, uczyć się reagowania w trudnych sytuacjach i szukać sposobów na radzenie sobie ze stresem.
W zależności od sytuacji mogą być wykorzystywane różne podejścia terapeutyczne, między innymi terapia systemowa, strukturalna, strategiczna czy narracyjna. Nie każde z nich będzie odpowiednie dla każdej rodziny. Sposób prowadzenia terapii powinien uwzględniać problem, z którym zgłaszają się bliscy, ich relacje oraz możliwości wspólnej pracy.
Rodzina może również pomóc w stworzeniu osobie chorej spokojnych i przewidywalnych warunków do funkcjonowania. Ważne jest wsparcie w leczeniu, ale również zwykła obecność i zainteresowanie. Jednocześnie opiekunowie nie powinni zapominać o sobie. Grupa wsparcia, konsultacja ze specjalistą czy indywidualna terapia mogą być pomocne, gdy codzienna opieka zaczyna być zbyt dużym obciążeniem.
Terapia rodzinna nie jest więc pomocą skierowaną wyłącznie do osoby chorej. Może być potrzebna całej rodzinie, która razem musi odnaleźć się w nowej, często trudnej sytuacji. Rozmowa, edukacja i praca nad wzajemnymi relacjami mogą ułatwić codzienne funkcjonowanie wszystkim jej członkom.
