Sztuka mówienia nie. O zjawisku people-pleasingu, ukrytej kontroli i odzyskiwaniu granic

Drodzy Państwo,

Zapewne wielu z nas doskonale zna ten scenariusz: dzwoni telefon, wibruje powiadomienie z pracy albo bliska osoba staje w drzwiach z prośbą. Ktoś z rodziny prosi o przysługę w jedyny wolny weekend, szef pyta o wzięcie dodatkowego projektu „na wczoraj”, a znajomy proponuje spotkanie w dniu, w którym marzyliśmy wyłącznie o ciszy.

Jeszcze zanim dokładnie przemyślimy sytuację, może pojawić się reakcja napięcia – ścisk w żołądku, płytszy oddech, napięcie w karku i wewnętrzny głos, który mówi: „Odmów, nie dasz rady, jesteś wyczerpany”. A jednak, chwilę później, jakby automatycznie, słyszymy własny głos mówiący: „Jasne, nie ma problemu. Zrobię to. Oczywiście, że pomogę”.

Zaraz po odłożeniu słuchawki lub zamknięciu drzwi może pojawić się złość na samych siebie. Złość, która szybko zamienia się w bezsilność, wyczerpanie i poczucie uwięzienia. Pytamy w duchu: Dlaczego znowu to zrobiłem? Dlaczego słowo „nie” staje mi w gardle, jakby było fizyczną blokadą?

W popularnej psychologii i poradnikach zjawisko to często określa się mianem people-pleasingu, czyli nadmiernego zadowalania innych, i łączy z trudnościami w asertywnym stawianiu granic. Czasem problem sprowadza się niemal do braku silnej woli. Tymczasem u części osób taki sposób funkcjonowania może być utrwaloną strategią radzenia sobie, rozwijaną przez lata pod wpływem doświadczeń rodzinnych, społecznych i relacyjnych.

Trening uległości i etos „Matki Polki”

Aby lepiej zrozumieć problem trudności ze stawianiem granic, warto spojrzeć na człowieka w szerszym kontekście. Rodzimy się i funkcjonujemy w określonym środowisku rodzinnym, społecznym i kulturowym. W polskim kontekście historycznym, naznaczonym między innymi wojnami, niedoborami i okresami znacznej niepewności, poświęcenie dla rodziny i wspólnoty bywało szczególnie wysoko cenione.

W wielu rodzinach przekazywano – bezpośrednio lub poprzez obserwację – przekonanie, że wartość człowieka wiąże się z tym, ile potrafi znieść, ile potrafi z siebie dać i w jakim stopniu jest gotowy zrezygnować z własnego komfortu w imię dobra rodziny, dzieci, pracy czy społeczności.

Dziewczynki mogą spotykać się z kulturowym oczekiwaniem bycia „grzecznymi”, ugodowymi, opiekuńczymi i skupionymi na potrzebach innych. W niektórych środowiskach złość czy stanowczość u dziewczynki bywają oceniane mniej przychylnie niż te same zachowania u chłopca.

Chłopcy z kolei mogą otrzymywać przekaz, że powinni być niezawodni, brać na siebie ciężary, radzić sobie samodzielnie i nie okazywać słabości. Także oni mogą uczyć się, że niektóre potrzeby i emocje należy ukrywać, aby nie sprawiać innym problemu.

Jeżeli dorastamy w środowisku rodzinnym, szkolnym czy religijnym, w którym akceptacja jest silnie związana z dostosowywaniem się do oczekiwań otoczenia, może utrwalić się przekonanie: „Jeśli sprawię problem, odmówię albo kogoś rozczaruję, mogę zostać odrzucony lub ukarany”. Jeśli przynależność i aprobata były wcześniej szczególnie ważne dla poczucia bezpieczeństwa, możliwość odrzucenia może później wywoływać bardzo silny lęk i napięcie.

Biologia uległości, czyli reakcja na zagrożenie

Dlaczego przed powiedzeniem „nie” czasem odczuwamy fizyczny lęk?

W badaniach nad reakcjami na zagrożenie opisuje się między innymi walkę, ucieczkę i różne formy zamrożenia lub znieruchomienia (fight, flight, freeze). W literaturze popularnej i części podejść terapeutycznych używa się również określenia fawn response – reakcji polegającej na nadmiernym dostosowywaniu się, uspokajaniu lub zadowalaniu drugiej osoby w sytuacji odczuwanego zagrożenia. Nie jest to jednak odrębne rozpoznanie kliniczne ani równie jednoznacznie zdefiniowana biologiczna reakcja jak klasycznie badane reakcje obronne.

Wyobraźmy sobie dziecko żyjące z wybuchowym i nieprzewidywalnym rodzicem. Dziecko ma znacznie mniejsze możliwości wpływania na sytuację niż dorosły i jest od niego zależne. Jednym ze sposobów przystosowania się do takich warunków może być wzmożona czujność na zachowanie opiekuna.

Dziecko staje się swoistym „radarem”: obserwuje ton głosu rodzica, jego mimikę, zachowanie czy atmosferę panującą w domu, a następnie próbuje postępować w taki sposób, aby ograniczyć ryzyko konfliktu.

To, co w dzieciństwie mogło pomagać zwiększyć poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności, w dorosłym życiu może zacząć utrudniać swobodne wyrażanie własnych potrzeb.

Podobny sposób reagowania może później pojawiać się w kontaktach z partnerami, przełożonymi czy przyjaciółmi. Nawet niewielki sygnał niezadowolenia innej osoby – milczenie szefa, westchnięcie partnera czy zmiana tonu głosu – może uruchamiać silne napięcie i potrzebę szybkiego załagodzenia sytuacji. W efekcie możemy automatycznie rezygnować z własnych potrzeb lub granic, aby uniknąć konfliktu.

Biologia uległości, czyli reakcja na zagrożenie

People-pleasing jako ukryta forma kontroli

People-pleasing na pierwszy rzut oka wygląda na uległość i oddawanie wpływu innym. U części osób może jednak pełnić jeszcze jedną, mniej oczywistą funkcję: być próbą zmniejszenia niepewności poprzez wpływanie na reakcje innych.

Może pojawiać się przekonanie: „Jeśli będę idealny, jeśli przewidzę twoje potrzeby, zanim o nich powiesz, jeśli zawsze się zgodzę, być może nie będziesz miał powodu, by mnie skrytykować, odrzucić czy się na mnie zezłościć”.

Nie oznacza to świadomej manipulacji. Może być raczej próbą uzyskania większego poczucia przewidywalności i bezpieczeństwa w relacji.

W takim sposobie funkcjonowania łatwo jednak zacząć przejmować nadmierną odpowiedzialność za emocje innych osób – za to, czy partner jest w dobrym nastroju, czy szef jest spokojny, czy rodzice nie czują rozczarowania.

To może być bardzo wyczerpujące. Jednocześnie zaciera granicę między tym, za co rzeczywiście jesteśmy odpowiedzialni, a tym, co należy już do drugiego dorosłego człowieka.

Jakie są koszty ciągłego bycia „na tak”?

Długotrwałe rezygnowanie z własnych potrzeb może prowadzić do przeciążenia i wpływać na różne obszary życia.

1. W ciele i zdrowiu somatycznym

Nasze usta mogą mówić „nie ma problemu”, podczas gdy w ciele pojawia się napięcie. Długotrwałe funkcjonowanie w stresie i przeciążeniu może wiązać się z objawami fizycznymi, takimi jak napięcie mięśniowe, bóle głowy, problemy ze snem czy dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Nie oznacza to jednak, że takie objawy mają jedną psychologiczną przyczynę ani że niewyrażone granice powodują określone choroby. Dolegliwości somatyczne mogą mieć wiele przyczyn, dlatego utrzymujące się lub nasilające objawy wymagają odpowiedniej oceny medycznej.

2. W relacjach intymnych: samotność we dwoje

People-pleasing może utrudniać budowanie bliskości.

Kiedy zawsze zgadzamy się z partnerem, ukrywamy swoje preferencje, obawy czy zmęczenie, druga osoba może mieć ograniczoną możliwość poznania naszych rzeczywistych potrzeb, opinii i granic.

Z czasem może narastać poczucie nierównowagi, przeciążenia lub żalu. Możemy zacząć czuć się wykorzystywani, mimo że wcześniej wielokrotnie zgadzaliśmy się na określone sytuacje. Taki układ może sprzyjać uszczypliwościom, wycofaniu, narastaniu dystansu czy zachowaniom określanym jako biernie agresywne.

Bliskość wymaga nie tylko troski o drugą osobę, ale również możliwości pokazania własnych potrzeb i różnic.

3. W rodzicielstwie: brak bezpiecznych ram

Rodzicom, którzy bardzo silnie obawiają się niezadowolenia innych, stawianie granic dzieciom również może sprawiać trudność.

Lęk przed złością, frustracją czy płaczem dziecka może sprzyjać częstemu ustępowaniu, wyręczaniu lub trudnościom w konsekwentnym utrzymywaniu ustalonych zasad.

Dzieci nie potrzebują jednak rodzica, który na wszystko pozwala. Potrzebują również odpowiednich do wieku, względnie przewidywalnych granic i dorosłego, który potrafi pozostać przy nich także wtedy, gdy dziecko reaguje niezadowoleniem.

Umiejętne mówienie „nie” może być więc częścią troski o relację, a nie jej przeciwieństwem.

Kac asertywności, czyli dlaczego poradniki nie zawsze wystarczają?

Wiele osób, zachęconych literaturą dotyczącą asertywności, próbuje zacząć mówić „nie” z dnia na dzień. Stawiają granicę i zamiast natychmiastowej ulgi odczuwają lęk, poczucie winy albo silną potrzebę wycofania swojej decyzji.

Potocznie takie doświadczenie bywa nazywane „kacem asertywności” – poczuciem winy, napięcia lub niepewności pojawiającym się po postawieniu granicy. Nie jest to termin diagnostyczny ani obowiązkowy etap uczenia się asertywności.

U części osób po latach dostosowywania się odmowa może uruchamiać myśli takie jak: „Przesadziłem”, „Teraz się na mnie obrazi”, „Powinienem zadzwonić i przeprosić”.

Kac asertywności, czyli dlaczego poradniki nie działają

Sam fakt pojawienia się takich emocji nie oznacza jednak, że postawienie granicy było czymś niewłaściwym. Z czasem i wraz z ćwiczeniem nowych sposobów komunikowania potrzeb dyskomfort może się zmniejszać. Nie musi jednak znikać całkowicie ani w takim samym tempie u każdej osoby.

Jak zacząć odzyskiwać siebie?

Powrót do siebie nie polega na radykalnym odcięciu się od świata i staniu się osobą zimną czy egoistyczną. Stawianie granic nie oznacza budowania betonowego muru wokół siebie. Bardziej przypomina stawianie ogrodzenia z furtką, dzięki której możemy świadomie decydować, na co chcemy się zgodzić, a na co nie.

Jak zacząć ten proces?

Stwórz przestrzeń między bodźcem a reakcją

Osoby mające tendencję do zadowalania innych mogą automatycznie odpowiadać „tak”, zanim zdążą sprawdzić własne potrzeby.

Aby przerwać ten automatyzm, warto zyskać trochę czasu. Pomocne mogą być „zdania buforowe”:

„Muszę sprawdzić w kalendarzu, dam Ci znać do wieczora”.

„Potrzebuję chwili, żeby to przemyśleć”.

„Brzmi ciekawie. Odezwę się, kiedy sprawdzę swoje możliwości”.

Zwracaj uwagę na sygnały z ciała

Zanim odpowiesz, spróbuj zauważyć, co dzieje się w Twoim ciele. Czy czujesz napięcie w brzuchu? Czy oddech stał się płytszy? Czy pojawiło się przyspieszone bicie serca?

Nie traktuj tych sygnałów jako nieomylnej informacji, że ktoś przekracza Twoją granicę. Potraktuj je raczej jako wskazówkę, że sytuacja wywołuje w Tobie napięcie.

Zanim odpowiesz, sprawdź: Czego naprawdę chcę? Czy mam na to zasoby? Czy zgadzam się dlatego, że tego chcę, czy przede wszystkim dlatego, że boję się reakcji drugiej osoby?

Spójrz na źródła mechanizmu bez obwiniania siebie

Zrozumienie, skąd mógł wziąć się dany sposób reagowania, może pomóc spojrzeć na siebie z większą życzliwością.

Na nasze zachowania mogły wpływać doświadczenia rodzinne, społeczne czy wcześniejsze relacje. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy skazani na powtarzanie tych samych wzorców.

W wielu bezpiecznych relacjach możemy stopniowo uczyć się tolerować czyjeś chwilowe niezadowolenie bez automatycznego rezygnowania z własnych potrzeb.

Jednocześnie warto pamiętać, że nie każda relacja jest bezpieczna. W sytuacjach przemocy, gróźb, silnej zależności ekonomicznej czy realnego ryzyka konsekwencje postawienia granicy mogą być inne i wymagać szczególnej ostrożności.

Zacznij od mikrokroków

Nie musisz od razu odmawiać szefowi w sytuacji zawodowo ryzykownej ani podejmować najtrudniejszych rozmów z bliskimi.

Możesz zacząć od sytuacji o mniejszym ładunku emocjonalnym: powiedzieć w restauracji, że otrzymałeś inne zamówienie niż to, o które prosiłeś, odmówić wzięcia dodatkowej ulotki albo spokojnie powiedzieć, że proponowana godzina spotkania Ci nie odpowiada.

W ten sposób można stopniowo ćwiczyć zauważanie własnych potrzeb i komunikowanie ich w sytuacjach, które nie niosą ze sobą dużego ryzyka.

Nauka mówienia „nie” może być procesem wymagającym czasu, praktyki i mierzenia się z dyskomfortem. Może jednak stopniowo zwiększać poczucie wpływu na własne decyzje i relacje. Oddzielenie własnych potrzeb od oczekiwań innych może pomóc lepiej usłyszeć własny głos.

Jeśli trudność w odmawianiu i stawianiu granic prowadzi do przeciążenia, konfliktów lub poczucia utraty wpływu na własne życie, warto przyjrzeć się temu bliżej. Psychoterapia może być jedną z możliwości zrozumienia źródeł takich reakcji oraz pracy nad sposobem komunikowania potrzeb i granic w relacjach.

Celem nie musi być nauczenie się mówienia „nie” zawsze i każdemu. Chodzi raczej o odzyskanie możliwości świadomego wyboru – kiedy naprawdę chcemy powiedzieć „tak”, a kiedy potrzebujemy powiedzieć „nie”.


Informacja: Artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie służy do stawiania diagnozy ani zastępowania indywidualnej konsultacji ze specjalistą. Trudności w stawianiu granic i odmawianiu mogą mieć różne przyczyny, dlatego ich znaczenie warto rozpatrywać z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji danej osoby.